جواد معتمدی؛ اسماعیل شیدای کرکج
دوره 32، شماره 4 ، دی 1404، ، صفحه 392-406
چکیده
سابقه و هدفشاخص‌های مختلفی برای بررسی اثربخشی پروژه‌های مقابله با بیابان‌زایی استفاده میشود. یکی از شاخص‌های همه‌جانبه و جدید، «شاخص چندکارکردی اکوسیستم» است. چندکارکردی اکوسیستم بر این واقعیت تأکید دارد که اکوسیستم‌ها عملکردهای متعددی را به‌طور همزمان ارائه می‌دهند و مطالعه همه‌جانبه آنها نسبت به مطالعه منفرد آنها ...
بیشتر
سابقه و هدفشاخص‌های مختلفی برای بررسی اثربخشی پروژه‌های مقابله با بیابان‌زایی استفاده میشود. یکی از شاخص‌های همه‌جانبه و جدید، «شاخص چندکارکردی اکوسیستم» است. چندکارکردی اکوسیستم بر این واقعیت تأکید دارد که اکوسیستم‌ها عملکردهای متعددی را به‌طور همزمان ارائه می‌دهند و مطالعه همه‌جانبه آنها نسبت به مطالعه منفرد آنها مزیت بالایی دارد. این شاخص نشان‌دهنده توانایی کلی هر سایت اکولوژیک برای حفظ سطوح بالایی از فرایندهای اکوسیستمی متعدد به‌طور همزمان است. به‌طوری‌که هرچه مقدار عددی این شاخص بیشتر باشد، تداعی‌کننده آن است که عملیات مبارزه با بیابان‌زایی با کاشت گونه‌های مختلف گیاهی، نقش افزایشی بر عملکرد اکوسیستم داشته است. این پژوهش، شاخص مذکور را با هدف بررسی اثربخشی پروژه‌های مقابله با بیابان‌زایی در نواحی مختلف اکولوژیک حاشیه غربی دریاچه ارومیه در امتداد گرادیان شوری خاک، ارائه نمود.مواد و روش‌هاابتدا، 12 سایت در سه ناحیه اکولوژیک در امتداد گرادیان شوری به طول 1500 متر در نظر گرفته شد. آنگاه در هر سایت بر روی یک ترانسکت 150 متری، 15 پلات دو مترمربعی مشبک با فاصله 10 متر مستقر گردید و پوشش‌تاجی و بیوماس هوایی گیاهان زیرآشکوب، در آنها اندازهگیری شد. همچنین در امتداد هر ترانسکت، 15 پایه گونه قره‌داغ (Nitraria schoberi) که از سال 1392 برای عملیات مقابله با بیابان‌زدایی، در شبکه‌های 10 مترمربعی کاشته شده بودند، انتخاب و صفات گیاهی آنها بهعنوان ویژگیهای اکوسیستم اندازهگیری گردید. نمونه‌های خاک نیز در امتداد هر ترانسکت، از نقاط ابتدایی، وسط و انتهای هریک از ترانسکت‌ها، از عمق 20 سانتی‌متری، به‌منظور بررسی ارتباط پراکنش پوشش گیاهی زیرآشکوب و صفات گیاهی پایههای قره‌داغ با خصوصیات خاک، برداشت شد. در ادامه، برای بررسی ارتباط صفات گیاهی قره‌داغ و شاخص‌های پوشش گیاهی زیرآشکوب با ویژگیهای رویشگاه و توزیع سایت‌ها در فضای پارامترهای خاک، از آنالیز افزونگی (RDA) استفاده شد. سپس، به‌منظور محاسبه شاخص چندکارکردی اکوسیستم، داده‌های ویژگیهای اکولوژیک سایت‌ها، از لحاظ تمامی متغیرها، نرمال‌سازی شدند و نمرات استانداردشده، برای محاسبه شاخص چندکارکردی، یکپارچه‌سازی و میانگین‌گیری شد. بعد از محاسبه شاخص چند کارکردی برای هریک از سایت‌ها، همبستگی آن با ویژگیهای خاک آزمون شد و ویژگیهای اثرگذار بر مقدار شاخص چندکارکردی، معرفی گردید. مقدار شاخص مذکور در نواحی مختلف اکولوژیک نیز مورد مقایسه قرار گرفت و ناحیه اکولوژیک برتر از لحاظ شاخص چندکارکردی، معرفی شد.نتایجبر مبنای نتایج، مقادیر صفات گیاهی پایههای قره‌داغ، در امتداد گرادیان شوری، از ناحیه اول (فاصله دورتر از کانون شوری) به ناحیه سوم (فاصله نزدیک به کانون شوری) افزایش پیدا می‌کند ولی درصد خشکیدگی پایهها و مقادیر مشخصه‌های پوشش گیاهی زیرآشکوب و طبقه وضعیت مرتع، در ناحیه اول نسبت به ناحیه سوم، بیشتر است. درنتیجه، اندازه شاخص چندکارکردی اکوسیستم که مبتنی بر اندازه صفات گیاهی است، از ناحیه اول به ناحیه سوم، بیشتر میشود. با نزدیک شدن به کانون شوری، مقادیر Sand، Mg و Ca افزایش می‌یابد و در مقابل، مقادیر Clay، N، OM و Silt افزایش می‌یابد. وزن مخصوص ظاهری (BD) و بیکربنات (HCO3-) نیز نقش معنی‌داری در تفکیک سایت‌ها از همدیگر در امتداد گرادیان شوری نداشتند. در این رابطه، شاخص چندکارکردی اکوسیستم، بیشترین همبستگی مثبت را با درصد شن، سدیم، نسبت جذب سدیم و درصد سدیم‌تبادلی دارد. این ویژگی‌ها، ارتباط مستقیم با نیازهای اکولوژیک گونه قره‌داغ دارند. از این‌رو، گونه قره‌داغ در ناحیه سوم اکولوژیک که خاک حالت شنی و سبک دارد، رشد بهتری داشته است. شاخص مذکور، بیشترین همبستگی منفی را با درصد سیلت، کربن‌آلی و فسفر قابل‌جذب دارد. بنابراین، در ناحیه اول و دوم اکولوژیک که خاک حالت رسی و سنگین دارد، گونه قره‌داغ رشد موفق نداشته و اندازه صفات گیاهی آن، کمتر است. در نتیجه مقدار شاخص چندکارکری نیز نسبت به ناحیه سوم اکولوژیک، کمتر می‌باشد.نتیجه‌گیریتوانایی سایت‌های اکولوژیک برای حفظ سطوح بالایی از فرایندهای اکوسیستمی، در نتیجه عملیات مقابله با بیابان‌زایی، یکسان نیست. مقدار عددی شاخص چندکارکردی اکوسیستم، تداعی‌کننده آن است که عملیات مقابله با بیابان‌زایی توسط کاشت گونه قره‌داغ در حاشیه غربی دریاچه ارومیه، در ناحیه سوم اکولوژیک (فاصله نزدیک به کانون شوری یا دریاچه که خاک حالت شنی و سبک دارد)، نقش بیشتری بر افزایش عملکرد اکوسیستم داشته است ولی این نقش در نواحی اول و دوم (فاصله دورتر از کانون شوری که خاک حالت رسی و سنگین دارد)، کمتر می‌باشد.
جواد معتمدی؛ اسماعیل شیدای کرکج؛ عزیزه بابازاده؛ مرتضی مفیدی چلان
دوره 29، شماره 2 ، مرداد 1401، ، صفحه 166-175
چکیده
یکی از اهداف مهم در مدیریت مراتع، تعیین دقیق و سریع تولید علوفه برای تعیین ظرفیت چراست. در این پژوهش، ارتباط بین تولید علوفه بهعنوان متغیر وابسته و ویژگیهای مورفولوژیکی، بهعنوان متغیرهای مستقل بررسی شد. بدین‌منظور دو واحد مطالعاتی قرق و غیرقرق، در مراتع کوهستانی نازلوچای ارومیه انتخاب شد. در هر یک از ...
بیشتر
یکی از اهداف مهم در مدیریت مراتع، تعیین دقیق و سریع تولید علوفه برای تعیین ظرفیت چراست. در این پژوهش، ارتباط بین تولید علوفه بهعنوان متغیر وابسته و ویژگیهای مورفولوژیکی، بهعنوان متغیرهای مستقل بررسی شد. بدین‌منظور دو واحد مطالعاتی قرق و غیرقرق، در مراتع کوهستانی نازلوچای ارومیه انتخاب شد. در هر یک از آنها، ویژگیهای مورفولوژیکی گونه Artemisai aucheri بهعنوان تنها گونه بوته‌‌‌ای غالب که بیش از 50 درصد سهم ترکیب گیاهی مراتع منطقه را شامل میشود، در داخل 60 پلات یک مترمربعی مستقر در امتداد شش ترانسکت 100 متری، در تیرماه 1396 اندازهگیری شد. پس از قطع رشد سال جاری پایهها، وزن خشک نمونه‌‌ها تعیین و رابطه رگرسیونی آن با ویژگیهای مورفولوژیکی، با استفاده از رگرسیون سلسله مراتبی بررسی شد. نتایج نشان داد که برآورد تولید گونه A.aucheri در منطقه قرق که پایههای گیاهی چرا نشده بودند، با استفاده از مدل رگرسیونی خطی چندگانه، بر اساس قطر متوسط تاجپوشش (D1)، قطر یقه (D2) و ارتفاع (H) امکان‌‌پذیر بود و باRMSE برابر 05/15 و ضریب تبیین 60/0، مدل اعتبارسنجی شد. در منطقه خارج قرق که پایههای گیاهی در پائیز سال قبل چرا شده بودند، فقط قطر متوسط تاجپوشش (D1) و ارتفاع (H) با مدل رگرسیونی خطی چندگانه، بهعنوان بهترین مدل با RMSEبرابر 53/3 و ضریب تبیین 52/0 اعتبارسنجی شد. با توجه به کارایی نسبتاً خوب مدل و ارجحیت تلفیق چند ویژگی مورفولوژیکی در برآورد تولید، می‌‌توان بیان کرد که تفکیک مدل‌‌ها به داخل و خارج قرق و یا در شرایطی که پایهها چراشده و چرا نشده‌‌اند، می‌‌‌‌تواند نقش مؤثری در پایش مراتع، برآورد تولید برای محاسبه ظرفیت چرا و ارزیابی شدت بهره‌‌برداری از مرتع ایفا نماید.
جواد معتمدی؛ حسین ارزانی؛ اسماعیل شیدای کرکج؛ احمد علیجانپور
دوره 20، شماره 4 ، اسفند 1392، ، صفحه 653-668
