سمانه رضوی زاده؛ زهرا سعیدی فر؛ محمد خسروشاهی؛ فاطمه درگاهیان؛ سارا تیموری؛ عادل جلیلی
دوره 32، شماره 2 ، تیر 1404، ، صفحه 201-220
چکیده
مقدمهمحیط زیست دارای منابعی ارزشمند و در عین حال خطرات بالقوه است. بلایای طبیعی، به ویژه سیل، به عنوان یک تهدید بزرگ برای جامعه مطرح است. سیل یک پدیده طبیعی تکرارشونده است که همواره باعث تخریب گسترده و خسارات انسانی و اقتصادی میشود. در این میان، شناخت عوامل مؤثر بر تغییرات سیلابی رودخانهها، بهویژه در اثر احداث سازههای کنترل ...
بیشتر
مقدمهمحیط زیست دارای منابعی ارزشمند و در عین حال خطرات بالقوه است. بلایای طبیعی، به ویژه سیل، به عنوان یک تهدید بزرگ برای جامعه مطرح است. سیل یک پدیده طبیعی تکرارشونده است که همواره باعث تخریب گسترده و خسارات انسانی و اقتصادی میشود. در این میان، شناخت عوامل مؤثر بر تغییرات سیلابی رودخانهها، بهویژه در اثر احداث سازههای کنترل آب و وقوع خشکسالی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر خشکسالی و احداث سدها بر تغییرات سیلابهای حداکثر رودخانه کارون انجام شده است.مواد و روشها بهمنظور تحلیل روند سیلابها، دادههای دبی حداکثر لحظهای ایستگاه هیدرومتری اهواز در یک بازه زمانی ۵۰ ساله (1395-1345) مورد بررسی قرار گرفت. برای تحلیل دادهها از روشهای آماری شامل تحلیل واریانس، رتبهبندی دبیهای حداکثر و تحلیل فراوانی سیلاب استفاده شد. همچنین، وضعیت سدهای احداثشده در حوزه آبخیز کارون و شاخص خشکسالی SPEI جهت بررسی اثرات متقابل تغییرات اقلیمی و مداخلات انسانی بر رژیم سیلابی رودخانه مورد ارزیابی قرار گرفت.نتایجتحلیل روند احداث سدها در آبخیز کارون نشان داد که توسعه سدسازی در طول این دوره تأثیر قابلتوجهی بر کاهش دبیهای حداکثر داشته است. نتایج نشان داد که احداث سدها تأثیر قابلتوجهی در کاهش دبیهای اوج سیلابی پاییندست به خصوص در دو دهه اخیر (1395-1375) داشته، اما در برخی موارد، مدیریت نامناسب مخازن منجر به افزایش شدت سیلابهای ناگهانی شده است. پس از احداث سدهای بزرگ ازجمله سدهای کارون 1، 3 و 4، میزان دبیهای اوج در ایستگاه هیدرومتری اهواز کاهش محسوسی داشته است. این کاهش نشاندهنده نقش سازههای کنترلی در مدیریت سیلابها و تنظیم جریانهای خروجی است. بااینحال، در برخی موارد، تغییر در رژیم جریان و تأخیر در تخلیه مخازن میتواند موجب افزایش خطر وقوع سیلابهای ناگهانی شود، بهویژه در مواقعی که ظرفیت مخازن به دلیل رسوبگذاری کاهش یافته است. همچنین، بررسی شاخص خشکسالی SPEI نشان داد که دورههای خشکسالی طولانیمدت با کاهش ظرفیت نفوذپذیری خاک و افزایش رواناب سطحی، احتمال وقوع سیلابهای ناگهانی را افزایش دادهاند. به طوری که در دهه اخیر مورد بررسی (95-1385)با شرایط خشکسالی شدید، 13 درصد شرایط خشکسالی بسیار شدید و 29 درصد خشکسالی متوسط و ضعیف همراه بوده است و تنها در محدوده بسیار کوچکی در حدود 1 درصد شرایط ترسالی و در کمتر از 5 درصد شرایط نرمال بوده است این درحالی است که در دهه اول ( 55-1346 ) 18 درصد مساحت حوضه تحت تأثیر انواع خشکسالی و تقریباً 22 درصد دارای شرایط نرمال بوده است. 60 درصد مساحت کل حوضه نیز در شرایط انواع ترسالی قرار گرفته است.نتیجهگیریتأثیر خشکسالیهای به وقوع پیوسته در یک دهه اخیر بر وقوع سیلاب به صورت افزایش فراوانی وقوع سیلاب در دهه آخر بازه زمانی مطالعه شده است. از سوی دیگر اکثریت قریب به اتفاق سیلابهای دهه اخیر سیلابهای با دوره بازگشت کم (2 و 5 ساله) و با شدت کم هستند. این در حالی است که در دهههای قبلی، همزمان با شدت خشکسالی کم، شاهد فراوانی وقوع سیلاب کمتر اما وقایع سیلابی با دوره بازگشت بیشتر بودهایم. این یافتهها اهمیت در نظر گرفتن همزمان عوامل اقلیمی و سازهای در مدیریت منابع آب و کاهش خسارات سیلاب را برجسته میسازد.
فاطمه درگاهیان؛ آزاده گوهردوست؛ سکینه لطفی نسب اصل؛ سارا تیموری
دوره 31، شماره 1 ، خرداد 1403، ، صفحه 74-92
چکیده
سابقه و هدف مطالعات زیادی نقش کشورهای همسایه را بهطور موردی در گردوغبار جنوبغرب ایران (خوزستان) بررسی کردهاند اما اینکه در بین کشورهای همسایه کدام کشور و در بخشهای مختلف یک کشور کدام قسمت بیشترین اثر را در گسیل گردوغبار به جنوبغرب ایران دارد، مطالعه نشده است. در این تحقیق پس از آشکارسازی رخداد گردوغبار، با استفاده از شاخص ...
بیشتر
سابقه و هدف مطالعات زیادی نقش کشورهای همسایه را بهطور موردی در گردوغبار جنوبغرب ایران (خوزستان) بررسی کردهاند اما اینکه در بین کشورهای همسایه کدام کشور و در بخشهای مختلف یک کشور کدام قسمت بیشترین اثر را در گسیل گردوغبار به جنوبغرب ایران دارد، مطالعه نشده است. در این تحقیق پس از آشکارسازی رخداد گردوغبار، با استفاده از شاخص AOD و ردیابی مسیر آن توسط مدل هایسپلیت مهمترین منابع گسیل گردوغبار مؤثر بر جنوبغرب ایران، شناسایی شدند.مواد و روشهابهمنظور شناسایی مناطق خارجی مؤثر بر گسیل گردوغبار به استان خوزستان، از سال 2003 تا سال 2017، یک روز قبل از گزارش پدیده گردوغبار، روز رخداد گردوغبار و یک روز بعد، بر روی تصاویر مادیس، با انتخاب الگوریتم مناسب رخداد گردوغبار آشکارسازی شد. برای هر رخداد گردوغباری سه شرط اعمال شد؛ گسترش مکانی در بیش از 50 درصد ایستگاههای سینوپتیک منطقه مورد مطالعه، میدان دید افقی کمتر از 5 کیلومتر و ثبت رخداد در بیش از سه گزارش سینوپ متوالی. با توجه به بررسیهای انجام شده، ورود گردوغبار به ایران عموماً در تراز پایین و میانی جو حادث میشود، بنابراین در سه سطح 500، 1000 و 1500 متر بررسی مسیر ورود گردوغبار انجام شد. در تصاویر مربوط به مدلHYSPLIT ، خروجی روش HYSPLIT در روز رخداد به همراه تصویر AOD مربوط به روز قبل از رخداد گردوغبار در خوزستان برای تمام روزها و سالها قرار داده شد. به این ترتیب مناطقی که بیشترین گسیل گردوغبار به سمت خوزستان را داشتند شناسایی شدند و مناطقی که حداقل 30 بار با استفاده از بررسی میزان غلظت AOD در روزهای قبل از وقوع گردوغبار، بهعنوان مناطق و مراکز تشکیل و یا تشدید و گسیل گردوغبار بودند، شناسایی و نتایج آن برای هر سال و در نهایت کل دوره پهنهبندی شد و سهم مهمترین مناطق مؤثر بر گردوغبار خوزستان به ترتیب اولویت مشخص گردید.نتایجبررسی خروجی تمام رخدادهای گردوغبار مورد مطالعه نشان داد طی سالهای مختلف مناطق مختلفی بیشترین سهم را در گسیل گردوغبار به خوزستان داشتهاند؛ در سال 2003 شمال و شرق عربستان بیشترین گسیل گردوغبار به سمت خوزستان را داشته و به همین ترتیب در سالهای بعد، در سال 2004 مرز بین عراق و سوریه، در سال 2005 عربستان، در سال 2006 جنوب عراق، در سال 2007، جنوب و جنوبشرق عراق، در سال 2008، جنوب و جنوبشرق عراق، در سال 2009، جنوبغرب عراق، شمال عراق، شمال و شرق عربستان، در سال 2010، جنوب و جنوبغرب عراق، در سال 2011، غرب عراق، جنوب عراق، شمال و شرق عربستان، در سال 2012، جنوب و جنوبغرب عراق، در سال 2013، جنوب و جنوبغرب عراق، در سال 2014، شمال و شرق عربستان، در سال 2015 شمال و شرق عربستان، در سال 2016 مرز عراق و سوریه، غرب عراق و جنوب عراق، در سال 2017، مرز بین عراق و سوریه. در طول دوره مورد مطالعه (2003 تا 2017) بیشترین سهم در گسیل گردوغبار؛ شرق عراق، مرز بین عراق و سوریه، جنوب عراق، شمال و شرق عربستان بوده است.نتیجهگیریعراق با 8/68 درصد بیشترین سهم را در گسیل گردوغبار ورودی به استان خوزستان دارد و عربستان، سوریه و کویت به ترتیب در رتبههای بعدی قرار دارند. با توجه به تغییرات اقلیمی پیشرو و تلاش مضاعف کشورهای بالادست آب از طریق احداث سدهای خاکی، کشور عراق به منبع عظیمی از گردوغبار مبدل خواهد شد. گردوغبار تولید شده در این کشور به دلیل قرارگیری در مسیر سیستمهای سینوپتیک به سمت ایران، اثرهای زیست محیطی زیادی در سالهای اخیر بهویژه در زوال جنگلهای زاگرس داشته است. شناسایی مناطقی که بیشترین گسیل گردوغبار را دارند، برنامهریزان و تصمیمگیرندگان را برای اتخاذ دیپلماسی مناسب و کارآمد در کنترل و کاهش اثرهای ریزگرد منطقهای یاری میکند.
