نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• ایمان اسلامی ¹
• فرهاد خبازی ²
• المیرا اسدی فرد ³
• محمدرضا کارگر ⁴

¹ استادیار گروه مرتعداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران

² گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران.

³ گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران.

⁴ کارشناس ارشد، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری فارس، شیراز، ایران.

چکیده

چکیده 
سابقه و هدف: یکی از چالش‌های اساسی عصر حاضر در حوزه منابع طبیعی، تخریب و زوال این منابع است که متأسفانه با افزایش جمعیت و فشارهای انسانی، سرعت بیشتری یافته است. از سوی دیگر، بسیاری از برنامه‌های توسعه در سطح ملی و منطقه‌ای بدون توجه به تقویت ساختارهای حکمرانی منابع طبیعی اجرا شده‌اند. در این راستا نقش سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی در کاهش این خسارت‌ها انکارناپذیر است. ابزار قدرتمندی که در این بخش می­تواند تحلیل درستی از وضعیت شبکه حکمرانی منابع طبیعی و الگوی حرکتی آن­ها داشته باشد، تحلیل شبکه اجتماعی (Social Network Analysis- SNA) است که کمکی در درک بیشتر روابط و شناخت چگونگی نقش آفرینی آن­ها می­کند. در نتیجه این پژوهش با هدف اصلی شبکه‌بندی هیریدی یا ارتباطی دست‌اندرکاران سازمانی تصمیم­گیر و مدیریت منابع طبیعی استان فارس (سازمان‌های دولتی، غیردولتی)، مصورسازی روابط آنها و شناخت الگوی روابط آن­ها در حکمرانی (مدیریت و نظارت) منابع طبیعی این استان انجام شد.
مواد و روش‌ها: روش کار این تحقیق شامل سه مرحله بود. مرحله اول شناسایی دست‌اندرکاران سازمانی و مرحله دوم تحلیل نقش عملکردی آنها با استفاده از نرم‌افزار یو سی آی نت (UCINET 6.0) مبتنی بر شاخص مرکز- پیرامون در این حوزه بود. مرحله شناسایی کنشگران در این پژوهش با استفاده از روش نمونه‌برداری گلوله برفی انجام و جمع­آوری اطلاعات از طریق طراحی پرسشنامه تحلیل شبکه اجتماعی و مصاحبه با 25 دست اندرکار مؤثر در حوزه منابع طبیعی استان فارس صورت گرفت. پرسشنامه های شناسایی دست اندرکاران و کشف ارتباطی ان­ها برای شناسایی نحوه عملکرد بازیگران در شبکه ارتباطی بود. مرحله دوم، آنالیز ارتباطی آن ها در شبکه حکمرانی مشارکتی بود. هدف اصلی نیز تعیین بخش عملکردی و در نهایت شناخت الگوی روابط آنها و شناسایی نوع همکاری‌های ارتباطی بود. ارزیابی عملکرد بر اساس شاخص مرکز-پیرامون تحلیل شد. این شاخص گره‌ها در دو بخش مرکز و پیرامون تقسیم و طبقه‌بندی نمود. در دسته مرکزی گره‌هایی که قرار گرفتند که بین آنها روابط قوی شکل گرفته و ارتباط بسیار بالایی در حوزه حکمرانی منابع طبیعی دارند و تراکم شبکه آنها نیز در محدوده‌های وسیع ارزیابی شد. بخش دوم گره‌هایی بودند که در بخش پیرامون قرار داشتند و روابط میان آنها ضعیف و از تراکم برخوردار بودند.
نتایج: در این تحقیق، ۲۵ بازیگر اصلی در شبکه حکمرانی مشارکتی منابع طبیعی استان فارس شناسایی شدند. این بازیگران به دو گروه مرکزی و پیرامونی تقسیم شدند که از این میان، ۱۷ بازیگر در گروه مرکزی و ۸ بازیگر در گروه پیرامونی قرار گرفتند. گروه مرکزی شامل بازیگران کلیدی است که مسئول برنامه‌ریزی و افزایش انسجام شبکه حکمرانی مشارکتی هستند. اداره منابع طبیعی و آبخیزداری با نقش مرکزی خود، به عنوان مهم‌ترین بازیگر در این شبکه شناخته شد. علاوه بر این، شش سازمان با نقش واسطه‌ای و شش سازمان با نقش توسعه‌ای نیز شناسایی شدند که هر یک به نوعی در مدیریت و توسعه منابع طبیعی نقش دارند. به عنوان مثال، تعاون روستایی و فرمانداری‌ها به توانمندسازی و ظرفیت‌سازی روستاها کمک می‌کنند. همچنین، شورا‌های اسلامی روستاها و دهیاری‌ها به عنوان واسطه‌هایی برای جلب مشارکت عمومی و نظارت بر منابع طبیعی عمل می‌کنند. این نتایج نشان‌دهنده اهمیت همکاری بین‌سازمانی و نقش بازیگران محلی در حکمرانی مشارکتی منابع طبیعی است.
طبق نتایج شاخص شاخص مرکز- پیرامون دست اندرکاران نیز به دو دسته تقسیم شدند. گروه 1 (مرکزی) با شاخص تراکمی 713/0شامل نهادهای کلیدی بود که نقش مهمی در مدیریت منابع و توسعه منطقه دارند و در مقابل، گروه 2 (پیرامونی) با شاخص  تراکم 196/0 شامل دست اندرکارانی بود که به توسعه و مدیریت منطقه کمک می‌کنند.
نتیجه گیری: طبق نتایج بدست آمده روابط بین 17 دست اندرکار مرکزی با درجه ارتباطی بالا در حوزه منابع طبیعی استان فارس شناخته شد. سایر بازیگران شناسایی شده در شبکه همکاری بواسط روابط همکاری ضعیف از پویایی لازم برخوردار نبودند. اداره منابع طبیعی و آبخیزداری به عنوان مرکزی‌ترین بازیگر، نقش کلیدی در مدیریت و حفظ منابع طبیعی دارد و پس از آن استانداری فارس و سازمان جهاد کشاورزی با نقش‌های هماهنگی و نظارتی، بیشترین ارتباط را دارند. در مقابل، اداره کل راه‌آهن، اداره کل ثبت احوال و اداره کل میراث فرهنگی به عنوان سازمان‌هایی با کمترین ارتباط در این شبکه شناخته شدند. پدیده قابل توجه در ارزیابی حکمرانی سازمانی استان فارس تشکیل جوامع سازمانی هیبریدی در شبکه تصمیم­گیری نهادی بخش منابع طبیعی استان فارس بود. روابط هیبریدی منجر به حکمرانی هیبریدی متشکل از جوامع سازمانی ترکیب یافته 2 تا 5 نفره شده است که عمده اقدامات مدیریتی را شکل می‌دهند. الگوی حکمرانی هیبریدی شکل گرفته متشکل از جوامع سازمانی با محوریت اداره منابع طبیعی تشکیل یافته است. این جوامع سازمانی عمدتا از 2 تا 6 عضو تشکیل یافته­اند که باتوجه به اهداف مشترک فعالیتی یا وظایف اجرایی مرتبط روابط همکاری آن­ها شکل گرفته و توسعه یافته اند. هیبریدها عموما به عنوان ساختارهای رابطه‌ای با توجه به مسیرهای سازمانی و اهدافی که در حکمرانی دارند توضیح داده می­شوند. بنابراین این مطالعه با شناخت و تعریف الگوی حکمرانی شبکه های هیبریدی در استان فارس مسیر همکاری سازمان ها در مدیریت منابع طبیعی استان فارس را شناسایی و هدفمند نموده است. این مطالعه می­تواند موجب افزایش عملکرد و چابکی بیشتر اجزاء حکمرانی منابع طبیعی استان فارس بر اساس سیاست­های تنظیمی با الگوی شکل گرفته تدوین نمود که اثر آن مقابله موثرتر و دقیقتر با چالش­های حوزه منابع طبیعی منطقه است.

کلیدواژه‌ها

• تحلیل شبکه اجتماعی
• تراکم
• حکمرانی منابع طبیعی
• دست‌اندرکاران نهادی
• شبکه هیبریدی
• مرکز–پیرامون

عنوان مقاله [English]

Governance Of Hybrid Networks In Organizations Involved In Natural Resource Management In Fars Province

نویسندگان [English]

• Iman Islami ¹
• Farhad Khabazi ²
• Elmira Asadi-Fard ³
• Mohammad Reza Kargar ⁴

¹ Assistant Professor of Rangeland Management Department, Faculty of Natural Resources and Marine Sciences, Tarbiat Modares University, Noor , Iran

² Department of Forest Science and Engineering, Faculty of Natural Resources and Marine Sciences, Tarbiat Modares University, Noor, Iran

³ Department of Environmental Sciences, Faculty of Natural Resources and Marine Sciences, Tarbiat Modares University, Noor, Iran

⁴ Senior Expert, General Department of Natural Resources and Watershed Management of Fars Province, Shiraz, Iran

چکیده [English]

Extended Abstract
Background and Objectives: One of the major contemporary challenges in the field of natural resources is their degradation and decline, a process that has unfortunately accelerated with population growth and increasing human pressures. Furthermore, many national and regional development programs have been implemented without due consideration for strengthening governance structures in natural resource management. In this context, the role of governmental organizations and institutions in mitigating these damages is undeniable. One powerful tool for understanding the governance network and the behavioral patterns of such organizations is Social Network Analysis (SNA), which facilitates a deeper understanding of inter-organizational relations and their respective roles. Accordingly, the main objective of this study is to map the hybrid or inter-organizational network of key decision-making actors in the governance and management of natural resources in Fars Province (including governmental and non-governmental organizations), visualize their relationships, and identify their structural patterns within the natural resource governance framework of the region.
 
Materials and Methods: The research was conducted in three main stages. The first stage involved identifying organizational stakeholders, while the second involved analyzing their functional roles using the UCINET 6.0 software and the core–periphery index. Stakeholder identification was carried out through snowball sampling, and data collection was based on a structured SNA questionnaire and in-depth interviews with 25 key actors involved in natural resource governance in Fars Province. The questionnaires aimed to identify key stakeholders and their communication patterns in the governance network. The second stage focused on the analysis of inter-organizational interactions and the identification of the nature of these collaborations. Functional roles were analyzed using the core–periphery structure, in which nodes (organizations) were classified into core and peripheral categories. Core organizations were characterized by strong, frequent connections and high density across the network, while peripheral organizations displayed weak ties and lower network density.
Results: The study identified 25 key actors in the participatory natural resource governance network in Fars Province. These were classified into two main categories: 17 actors in the core group and 8 in the periphery. The core group included key players responsible for planning and enhancing the coherence of the governance network. The Fars Natural Resources and Watershed Management Organization emerged as the most central and influential node in the network. Additionally, six organizations with intermediary roles and six with developmental roles were identified as important actors in the network. For example, organizations such as Rural Cooperatives and County Governorates contributed to local empowerment and capacity building. Similarly, village councils and rural municipalities served as intermediaries for promoting public participation and monitoring natural resources. The findings emphasize the significance of inter-organizational collaboration and the pivotal role of local actors in achieving participatory natural resource governance. According to the results of the core–periphery index, the actors were categorized into two groups: Group 1 (Core), with a density index of 0.713, included key organizations playing major roles in resource management and regional development. Group 2 (Periphery), with a lower density of 0.196, consisted of organizations that contributed less significantly to governance and coordination.
Conclusion: The findings reveal that 17 core actors maintain high levels of interaction in the natural resource governance network of Fars Province. Other identified actors demonstrated weaker collaborative ties and lower network dynamism. The Natural Resources and Watershed Management Organization remains the central institution with the most influential role, followed by the Fars Provincial Government and the Agricultural Jihad Organization, both of which play key roles in coordination and supervision. In contrast, organizations such as the Railway Administration, Civil Registration Organization, and Cultural Heritage Department were identified as having minimal connectivity within the governance network.
A noteworthy phenomenon in this assessment was the emergence of hybrid organizational communities within the institutional decision-making network of natural resource governance in Fars. These hybrid structures consist of clusters of 2 to 5 organizations that jointly execute key management functions.
The formed hybrid governance model revolves around the Natural Resources Organization and includes interconnected communities with 2 to 6 members, whose collaborations are based on shared goals or complementary functions. These hybrid networks are understood as relational structures shaped by organizational pathways and governance objectives. Thus, by identifying and defining the hybrid network governance model in Fars Province, this study has revealed the trajectory of organizational collaboration in natural resource management and provided a targeted framework for improving governance. The findings can inform policy formulation to enhance the efficiency, agility, and cohesion of governance components and offer a more robust response to the ongoing challenges in the region's natural resource management.

کلیدواژه‌ها [English]

• Core–Periphery
• Hybrid Networks
• Institutional Actors
• Natural Resource Governance
• Network Density
• Social Network Analysis (SNA)