علی اصغر تراهی؛ سجاد زیرک پور ناوی
دوره 33، شماره 3 ، آبان 1405، صفحه 215-225
چکیده
سابقه و هدف
پایش دقیق پوشش گیاهی برای مدیریت اکوسیستمها، حفظ تنوع زیستی و امنیت غذایی جهانی اهمیت بالایی دارد. سنجش از دور فراطیفی با ثبت اطلاعات در صدها باند طیفی، ابزار قدرتمندی برای تمایز گونههای گیاهی محسوب میشود. هدف این پژوهش، ارزیابی قابلیت سنجنده فراطیفی هایپریون در شناسایی و تفکیک چهار گونه گیاهی غالب (چمنزار، یونجه، ...
بیشتر
سابقه و هدف
پایش دقیق پوشش گیاهی برای مدیریت اکوسیستمها، حفظ تنوع زیستی و امنیت غذایی جهانی اهمیت بالایی دارد. سنجش از دور فراطیفی با ثبت اطلاعات در صدها باند طیفی، ابزار قدرتمندی برای تمایز گونههای گیاهی محسوب میشود. هدف این پژوهش، ارزیابی قابلیت سنجنده فراطیفی هایپریون در شناسایی و تفکیک چهار گونه گیاهی غالب (چمنزار، یونجه، اسپند و بومادران) در منطقه قطور شهرستان خوی، ایران است.
مواد و روشها
برای این پژوهش، تصویر سنجنده هایپریون در تاریخ ۲۰ ژوئن ۲۰۱۰ از منطقه قطور شهرستان خوی انتخاب گردید. پیشپردازش دادهها شامل تصحیح رادیومتریک با حذف باندهای نامناسب و خطوط نواری حاوی نویز، تصحیح اتمسفری با الگوریتم FLAASH بهمنظور تبدیل رادیانس به انعکاس و همچنین تصحیح هندسی و توپوگرافی با استفاده از 23 نقاط کنترل زمینی انجام شد. بهمنظور کاهش ابعاد، تبدیل ویژگیهای نویز حداقل (MNF) بر دادهها اعمال گردید. سپس خالصترین پیکسلهای پوشش گیاهی با بهرهگیری از الگوریتم PPI استخراج و امضاهای طیفی متناظر با استفاده از دادههای میدانی ثبت شد. در ادامه، طیفهای استخراجشده با الگوریتمهای نقشهبردار زاویه طیفی (SAM) و واگرایی اطلاعات طیفی (SID) مورد تحلیل و طبقهبندی قرار گرفت. در نهایت، ارزیابی دقت با استفاده 54 نقاط کنترل زمینی انجام و صحت نتایج استخراجشده سنجیده شد.
نتایج
نتایج نشان داد که الگوریتم SAM با دقت کلی 70 درصد و ضریب کاپا 57/0 عملکرد بهتری نسبت به الگوریتم SID با دقت 63 درصد و ضریب کاپا 49/0 دارد. این برتری بیانگر توانایی بیشتر SAM در شناسایی پیکسلهای خالص گونهها در شرایط میدانی پیچیده است. بیشترین دقت طبقهبندی مربوط به کلاس چمنزار و کمترین دقت مربوط به کلاس بومادران مشاهده شد که عمدتاً ناشی از اختلاط طیفی بوده است. همچنین نتایج حاکی از آن بود که بیشترین تداخل طیفی مربوط به کلاسهای اسپند و بومادران است.
نتیجهگیری
ترکیب دادههای فراطیفی هایپریون با پیشپردازش دقیق، تحلیل طیفی پیشرفته و الگوریتمهای مبتنی بر زاویه (SAM)، رویکردی کارآمد برای شناسایی و تفکیک گونههای گیاهی در اکوسیستمهای طبیعی و ناهموار کوهستانی فراهم میکند. هرچند توان تفکیکپذیری هایپریون برای گونههای بوتهای کوچکجثه متوسط است، اما بهکارگیری زنجیره پردازشی دقت نتایج را به طور قابل توجهی افزایش میدهد.
عبدالحمید محمدی؛ علیرضا پورسعید؛ مریم امیدی نجف آبادی
دوره 33، شماره 3 ، آبان 1405، صفحه 226-235
چکیده
سابقه و هدف
ارزیابی اثرات اکولوژیکی پروژههای انجامگرفته در کانونهای بحرانی فرسایش بادی و گرد و غبار از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ در این راستا تبیین اثرات اکولوژیکی از دیدگاه فنی و جوامع محلی نقش مهمی در ادراک کارشناسان در زمینه اثربخشی نوع پروژهها و برنامهریزی برای اجرای کاملتر آنها به همراه خواهد داشت. بر این اساس، ...
بیشتر
سابقه و هدف
ارزیابی اثرات اکولوژیکی پروژههای انجامگرفته در کانونهای بحرانی فرسایش بادی و گرد و غبار از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ در این راستا تبیین اثرات اکولوژیکی از دیدگاه فنی و جوامع محلی نقش مهمی در ادراک کارشناسان در زمینه اثربخشی نوع پروژهها و برنامهریزی برای اجرای کاملتر آنها به همراه خواهد داشت. بر این اساس، در این تحقیق یکی از پایلوتهای اجرایی پروژههای مقابله با بیابانزایی در منطقه سرایان خراسان جنوبی که با هدف تثبیت کانون بحرانی فرسایش بادی روستای بسطاق در سال 1391 اجرا گردیده است، مورد ارزیابی قرار گرفت.
مواد و روشها
در این پژوهش، ارزیابی در دو بعد فنی و جوامع محلی انجام شد؛ در بعد فنی شاخص پوشش گیاهی (NDVI: Normalized Difference Vegetation Index) و در بعد جوامع محلی 17 شاخص از طریق پرسشنامه محققساخت مورد اولویتبندی قرار گرفت. جهت بررسی روند احیا و توسعه پوشش گیاهی از تصاویر سنجش از دور ماهواره لندست با وضوح 30 در سال اجرای پروژه در 2010 و سال 2024 استفاده شد که پس از تهیه تصاویر، تصحیحات اتمسفری و رادیومتری با استفاده از ماژول فلش در نرمافزار ENVI5.3 انجام پذیرفت. جامعه آماری این پژوهش شامل 790 نفر ساکن روستای بسطاق بوده که بر اساس فرمول کوکران و تطبیق با جدول کرجسی و مورگان، 110 نفر به عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. روایی تحقیق با استفاده از پنل متخصصین و پایایی یا قابلیت اعتماد پرسشنامه با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برابر 86/0 به دست آمد؛ همچنین اولویتبندی اثرات اقتصادی و اجتماعی از طریق میانگین رتبهای انجام شد و جهت طبقهبندی و گروهبندی نظرات پاسخگویان در رابطه با اثرات اکولوژیکی، از معیار تفاوت انحراف معیار از میانگین استفاده گردید.
نتایج
نتایج تغییرات شاخص NDVI مربوط به سال اجرای پروژه مقابله با بیابان نشان داد میانگین این شاخص با افزایش حدود 5/5 برابر، از رقم ناچیز 035/0 در سال 2010 به 194/0 در سال 2024 رسیده است. همچنین نتایج رتبهبندی شاخصهای اکولوژیکی از دیدگاه جوامع محلی نشان داد کاهش حجم گرد و غبار در روزهای طوفانی، تثبیت تپههای ماسهای فعال و حفاظت از خاک و اراضی کشاورزی و مرتعی، ممانعت از هجوم ماسه به اراضی کشاورزی و منازل مسکونی، و افزایش علوفه تولیدی و درصد پوشش گیاهی مهمترین اثرات اکولوژیکی معرفی شدهاند.
نتیجهگیری
یافتههای این پژوهش تأیید میکند که ارزیابی موفقیت پروژههای مقابله با بیابانزایی صرفاً بر اساس شاخصهای فنی مانند افزایش NDVI کافی نیست، بلکه ادراک و رضایت جوامع محلی نیز باید به عنوان یکی از شاخصهای اصلی موفقیت پروژهها در نظر گرفته شود. در این راستا همافزایی بین دانش بومی و رویکرد علمی، کلید پایداری بلندمدت طرحها و حفاظت واقعی از اکوسیستم است.
شیما جعفری؛ علی طویلی؛ حامد جنیدی؛ محمد جعفری؛ حسین باقری
دوره 33، شماره 3 ، آبان 1405، صفحه 236-245
چکیده
سابقه و هدف :در سالهای اخیر، استفاده از بیوچار یا زغال زیستی بهعنوان روشی پایدار برای اصلاح خاک و ارتقای عملکرد گیاهان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. بیوچارها بسته به منشأ تولید (گیاهی، دامی یا معدنی) اثر متفاوتی بر ویژگیهای خاک و رشد گیاه دارند. از میان منابع معدنی، زغال کوهبنان بهعنوان تنها بیوچار طبیعی ایران شناخته میشود. ...
بیشتر
سابقه و هدف :در سالهای اخیر، استفاده از بیوچار یا زغال زیستی بهعنوان روشی پایدار برای اصلاح خاک و ارتقای عملکرد گیاهان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. بیوچارها بسته به منشأ تولید (گیاهی، دامی یا معدنی) اثر متفاوتی بر ویژگیهای خاک و رشد گیاه دارند. از میان منابع معدنی، زغال کوهبنان بهعنوان تنها بیوچار طبیعی ایران شناخته میشود. این پژوهش با هدف مقایسه اثر بیوچارهای کوهبنان و صنوبر به عنوان دو نوع بیوچار معدنی و آلی بر شاخصهای رشد و عملکرد گیاه دارویی کاسنی و همچنین ویژگیهای شیمیایی خاک در شرایط گلخانهای انجام شد تا کارایی نسبی هرکدام در بهبود رشد گیاه و حاصلخیزی خاک مشخص شود.
مواد و روشها : پژوهش حاضر در گلخانه تحقیقاتی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران (کرج) در سال ۱۴۰۳ اجرا شد. آزمایش در قالب طرح کاملاً تصادفی با پنج تیمار شامل دو نوع بیوچار (زغال زیستی کوهبنان و صنوبر) در دو سطح (۳ و ۶ درصد وزنی خاک) و تیمار شاهد (بدون بیوچار) در ۱۵ تکرار انجام شد (مجموعاً ۷۵ گلدان). بیوچار صنوبر از ضایعات چوب با فرآیند پیرولیز در دمای ۳۰۰ درجه سانتیگراد تولید شد و بیوچار کوهبنان از منبع طبیعی معدنی تهیه شد. خاک و بیوچارها قبل از کشت بهمدت دو ماه مخلوط و مرطوب نگه داشته شدند تا اثرات اولیه تثبیت شود. گیاه دارویی کاسنی (Cichorium intybus) در هر گلدان با هفت بذر کاشته شد و شرایط رشد (دما، آبیاری و نور) یکنواخت نگه داشته شد. پس از ۹۰ روز، صفات مورفولوژیکی شامل ارتفاع، سطح برگ، شاخص سبزینه، وزن خشک اندامهای هوایی و ریشه و حجم ریشه اندازهگیری شد. ویژگیهای شیمیایی خاک نیز شامل کربن آلی (روش والکلی-بلک)، نیتروژن (کجلدال)، فسفر (کالریمتری) و پتاسیم (فلیمفوتومتر) اندازهگیری شد. دادهها با استفاده از آزمون تجزیه واریانس و مقایسه میانگینها با آزمون توکی در سطح اطمینان ۱ و ۵ درصد تحلیل گردید.
نتایج : نتایج نشان داد نوع و درصد بیوچار اثر معنیداری بر اغلب صفات رشدی و شیمیایی داشت. بیشترین ارتفاع پایه (86/26 سانتیمتر)، سطح برگ (84/16 سانتیمتر مربع) و مقدار کلروفیل (۱۸/۴۶ میلیگرم در لیتر) در تیمار بیوچار کوهبنان ۳ درصد مشاهده شد. همچنین بیشترین طول ریشه (10/32 سانتیمتر) و وزن خشک ریشه (74/4 گرم) در تیمار بیوچار صنوبر ۶ درصد حاصل شد. نتایج نشان داد که افزایش درصد بیوچار از ۳ به ۶ درصد، بهویژه در بیوچار صنوبر، سبب افزایش معنیدار زیستتوده اندامهای هوایی و ریشه شد. در بخش خاکی، مقدار کربن آلی، نیتروژن، فسفر و پتاسیم در خاکهای تیمارشده با بیوچار نسبت به شاهد بهطور معنیداری افزایش یافت. بیشترین مقدار کربن خاک (56/1 درصد) در تیمار صنوبر ۶ درصد و کمترین مقدار (83/0 درصد) در تیمار شاهد مشاهده شد. همچنین تیمار بیوچار کوهبنان ۶ درصد بیشترین پتاسیم قابل جذب (۱۲۸ پیپیام) را فراهم کرد. در مجموع، هر دو نوع بیوچار عملکرد مثبت داشتند، ولی بیوچار صنوبر در سطح ۶ درصد از نظر بهبود شاخصهای رشدی و عناصر غذایی برتر بود.
نتیجهگیری: بهطور کلی، افزودن بیوچارهای صنوبر و کوهبنان سبب بهبود معنیدار رشد گیاه کاسنی و ارتقای کیفیت شیمیایی خاک شد. تأثیر میزان بیوچار بیش از نوع آن بود و سطح ۶ درصد بهعنوان مناسبترین سطح مصرف معرفی گردید. بیوچار با افزایش عناصر غذایی و کربن آلی، موجب بهبود ساختار خاک و دسترسی گیاه به مواد غذایی شد. بنابراین، کاربرد بیوچار بهویژه بیوچار صنوبر در کشت گیاهان دارویی میتواند بهعنوان رویکردی مؤثر و زیستپایه در مدیریت پایدار خاکهای کمبازده مورد استفاده قرار گیرد.
فرهاد خاکساریان؛ یاسر قاسمی آریان؛ حمیدرضا َعباسی؛ رضا یاری؛ مسلم رستم پور؛ هادی اسکندری دامنه؛ نسیم باقری دلیجانی؛ فاطمه کنشلو
دوره 33، شماره 3 ، آبان 1405، صفحه 246-255
چکیده
سابقه و هدف
محدودیتهای اقلیمی حاکم بر مناطق بیابانی سبب شده است که خاک از درجه اهمیت بیشتری در زمینه رشد و پراکنش پوشش گیاهی برخوردار باشد. در این راستا شناسایی و درک روابط متقابل بین پوشش گیاهی و خاک به عنوان مرجعی برای بازسازی پوشش گیاهی و احیای اکولوژیکی در این مناطق به حساب میآید. باشناخت جوامع گیاهی و تشخیص عوامل محیطی مؤثر ...
بیشتر
سابقه و هدف
محدودیتهای اقلیمی حاکم بر مناطق بیابانی سبب شده است که خاک از درجه اهمیت بیشتری در زمینه رشد و پراکنش پوشش گیاهی برخوردار باشد. در این راستا شناسایی و درک روابط متقابل بین پوشش گیاهی و خاک به عنوان مرجعی برای بازسازی پوشش گیاهی و احیای اکولوژیکی در این مناطق به حساب میآید. باشناخت جوامع گیاهی و تشخیص عوامل محیطی مؤثر در پراکنش آنها میتوان به استعداد و خصوصیات اراضی پیبرد و از این موضوع در انتخاب گونههای گیاهی مناسب برای احیاء و اصلاح پوشش گیاهی مناطق تخریبیافته استفاده کرد. بنابراین به منظور مدیریت و استفاده بهینه از مناطق بیابانی شناخت اجزای آن و دستیابی به روابط بین اجزا اصلی شامل پوشش گیاهی، خاک، توپوگرافی و اقلیم ضروری بهنظر میرسد.
مواد و روشها
تحقیق حاضر با هدف بررسی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک رویشگاه گیاهان هالوفیت در محدوده تالاب هامون انجام گرفت. در این راستا تعداد 100 پروفیل خاک به روش تصادفی- سیستماتیک در محدوده پراکنش گونههای هالوفیت شامل Aeluropus lagopoides، Suaeda fruticose، Tamarix stricta، Alhagi camelorum، Halocnemum strobilaceum و Seidlitzia rosmarinus حفر شده و نمونههای خاک سطحی از عمق 90– 0 سانتیمتر برداشت شد. پس از انتقال نمونهها به آزمایشگاه خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک شامل بافت، اسیدیته، هدایتالکترکی، کربنات کلسیم، سدیم، کلسیم، منیزیم، کلسیم + منیزیم و نسبت جذب سدیم اندازهگیری شد. تجزیه تحلیل دادهها با استفاده از مقایسه میانگین با روش آزمون دانکن در نرمافزار SPSS22 انجام گرفت. همچنین بررسی رابطه بین استقرار و پراکنش گونه مورد مطالعه با عوامل خاکی، به روش رستهبندی با استفاده از روش تجزیه مولفههای اصلی (PCA) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
نتایج
نتایج نشان داد اثر گونههای گیاهی در رویشگاههای مورد بررسی، بر مقدار آهک، منیزیم، درصد رس و سیلت خاک در سطح 1% و بر مقدار کلسیم، منیزیم و شن خاک در سطح 5% معنیدار است. نتایج نشان داد که مقادیر اسیدیته، هدایتالکتریکی، سدیم، کلسیم و نسبت جذب سدیم (SAR) خاک در رویشگاههای مورد مطالعه اختلاف معناداری ندارد. باتوجه به مقدار آماره η² که اثر شدت اندازه گونه بر خاک رویشگاه است؛ گونه گیاهی، بیشترین تأثیر را بر آهک خاک (0.57=η²) و کمترین تأثیر را بر pH (0.04= η²) داشته است. نتایج نشان داداختلاف معنیداری بین ویژگیهای خاک هالوفیتهای مورد مطالعه، از نظر مقدار آهک، منیزیم، رس و سیلت خاک در سطح 01/0 و مقدار کلسیم، منیزیم و شن در سطح 05/0 وجود دارد. همچنین نتایج نشان داد بین مقادیر اسیدیته، هدایتالکتریکی، سدیم، کلسیم و نسبتجذبسدیم خاک اختلاف معناداری وجود ندارد. نتایج تجزیه مولفههایاصلی (PCA) نشان داد عوامل شیمیایی خاک شامل؛ هدایتالکتریکی، سدیم و نسبت جذب سدیم همبستگی بالایی با یکدگیر نشان دادند. همچنین درصد رس، سیلت و آهک از همبستگی مثبت و معناداری برخوردار بوده و مقادیر کلسیم، منیزیم و کلسیم+منیزیم نیز همبستگی معناداری داشتند. درصد شن تأثیر منفی واسیدیته بی تاثیرترین متغیر در تفکیک و تغییرات رویشگاههای گیاهی منطقه مورد مطالعه به حساب میآیند.
نتیجهگیری
در این تحقیق، آهک از جمله عوامل خاکی مؤثر بر حضور و پراکنش گونههای گیاهی میباشد که جزء مولفههای محور دوم بوده است. وجود آهک به اندازه مناسب در ایجاد ساختمان خوب و تعدیل اسیدیته خاک نقش مهمی دارد، ولی اگر آهک بیش از حد افزایش یابد باعث ایجاد سخت لایه در خاک و افزایش اسیدیته خاک میشود. بهطور کلی میتوان اذعان نمود خصوصیات شیمیایی خاک بیشتر از خصوصیات فیزیکی در پراکنش گیاهان هالوفیت در محدوده تالاب هامون مؤثر هستند. باتوجه به اینکه کاشت گونههای مرود نظر تأثیر منفی و سوئی بر خصوصیات فیزیک و شیمیایی خاک منطقه کشت ندارد و همچنین سازگاری و بومی بودن گونههای گیاهی؛ برای کنترل فرسایش بادی از این گونهها جهت افزایش پوشش گیاهی در منطقه استفاده شود.
صابره مصطفی لو؛ محمدرضا طاطیان؛ شفق رستگار؛ محمدرضا شهرکی
دوره 33، شماره 3 ، آبان 1405، صفحه 256-265
چکیده
سابقه و هدف: تغییر کاربری اراضی مرتعی به دیمزارهای کمبازده یکی از مهمترین موضوعات در نظام مدیریت مراتع ایران است. شناخت و درک فرآیندهای تغییر کاربری مرتع و تأثیرات آنها بر خدمات اکوسیستم برای بهبود سیاستگذاریهای مدیریت پایدار مراتع در تصمیمگیریهای اجرایی از ضروریات است. در همین راستا تحقیق حاضر به تحلیل و بررسی محرکهای ...
بیشتر
سابقه و هدف: تغییر کاربری اراضی مرتعی به دیمزارهای کمبازده یکی از مهمترین موضوعات در نظام مدیریت مراتع ایران است. شناخت و درک فرآیندهای تغییر کاربری مرتع و تأثیرات آنها بر خدمات اکوسیستم برای بهبود سیاستگذاریهای مدیریت پایدار مراتع در تصمیمگیریهای اجرایی از ضروریات است. در همین راستا تحقیق حاضر به تحلیل و بررسی محرکهای تغییر کاربری مراتع قشلاقی به دیمزارهای کمبازده در استان گلستان پرداخته است.
مواد و روشها
این تحقیق از نظر هدف کاربردی بوده و جمعآوری اطلاعات به شیوه پیمایشی انجام شد. کارشناسان به عنوان نمایندگان دولتی، و بهرهبرداران مرتعی و ارکان شرکتهای تعاونی مرتعداری به عنوان نمایندگان مردمی، جامعه آماری تحقیق را تشکیل دادند که 60 نفر از آنها به روش هدفمند به عنوان تعداد نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری دادهها در این پژوهش، پرسشنامه محققساخت بود. در مرحله کیفی، به منظور دستیابی به عوامل کلیدی، از تکنیک دلفی برای انجام مصاحبه با 25 خبره استفاده گردید. مصاحبهها در مرحله سوم به اشباع نظری رسید و عامل جدیدی معرفی نگردید. در مرحله کمی نیز عوامل شناسایی شده با استفاده از تکنیک گروه متمرکز طبقهبندی و نهاییسازی شدند. پس از جمعآوری و دستهبندی دادهها از طریق نرمافزارهای SPSS25 و MICMAC تجزیه و تحلیل شدند.
نتایج
نتایج به دست آمده از تحقیق نشان داد سه عامل ضعف در سیاستگذاریها و همافزائی بین دستگاهی در مدیریت مراتع، ضعف دولت در برنامهریزی مدیریت احیایی و حفاظتی در مرتع، و عدم ایجاد فرصتهای شغلی غیردامداری و رونق تولیدات دامی در قالب بهرهبرداری چندمنظوره از مرتع، به ترتیب با بیشترین ضریب به دست آمده 687 و 667، بالاترین اثرگذاری را در تغییر کاربری مراتع قشلاقی به دیمزارهای کمبازده داشتهاند. در مقابل دو عامل «عدم بهرهبرداری صحیح از ظرفیتهای غیرعلوفهای و پایین بودن تمایل به تکثرگرایی» و «اقتصادی نبودن دامداری در مرتع و تبدیل دامداران به خردهپا» با مقادیر 820 و 801، اثرپذیرترین عوامل در تغییر کاربری مراتع قشلاقی استان گلستان به دیمزارهای کمبازده بوده است.
نتیجهگیری
مدیریت پایدار مراتع قشلاقی در استان گلستان مستلزم رویکردی سیاستگذاری یکپارچه و آیندهنگر است که بتواند روند تغییر کاربری این اراضی به دیمزارهای کمبازده را مهار کند. تحقق این هدف نیازمند تدوین اسناد جامع مدیریت اراضی و تقویت هماهنگی نهادی میان دستگاههای مرتبط است. در این چارچوب، مشارکت فعال گروداران محلی در تصمیمگیریها و طرحهای اجرایی، میتواند نقش کلیدی در حفاظت و احیای مراتع ایفا کند. تنوعبخشی به معیشت جوامع محلی از طریق بهرهبرداری چندمنظوره از مراتع، فشار بر مراتع را کاهش داده و زمینه توسعه پایدار را فراهم میسازد.
علی فراهانی؛ حمیدرضا عباسی؛ حمیدرضا میرداودی
دوره 33، شماره 3 ، آبان 1405، صفحه 266-275
چکیده
سابقه و هدف
گردوغبار یک معضل آب و هوایی است که میتواند باعث خطرات جدی محیطی شده و تأثیرات نامطلوب بر کشاورزی، صنعت، ترافیک و زندگی روزانه مردم میگذارد. شناسائی مناطق تولید گردوغبار اولین مرحله جهت مقابله با این پدیده بوده و مبنای اقدامات اجرائی جهت کاهش و جلوگیری از تولید گردوغبار در سطح مناطق مختلف از جمله استان مرکزی است. ...
بیشتر
سابقه و هدف
گردوغبار یک معضل آب و هوایی است که میتواند باعث خطرات جدی محیطی شده و تأثیرات نامطلوب بر کشاورزی، صنعت، ترافیک و زندگی روزانه مردم میگذارد. شناسائی مناطق تولید گردوغبار اولین مرحله جهت مقابله با این پدیده بوده و مبنای اقدامات اجرائی جهت کاهش و جلوگیری از تولید گردوغبار در سطح مناطق مختلف از جمله استان مرکزی است. شناسایی مناطق تولید گردوغبار، تعیین ویژگیهای عمومی منابع تولید گردوغبار، اندازهگیری و پایش تولید گردوغبار و رسوبات بادی و تعیین مناطق اصلی و حساس تولید گردوغبار در استان مرکزی، اهداف اصلی انجام این مطالعه بودهاند.
مواد و روشها
استان مرکزی حدود 29150 کیلومترمربع مساحت دارد و آبوهوای اغلب مناطق آن خشک و نیمه خشک است. در این مطالعه شناسائی خصوصیات مناطق تولید گردوغبار و ماسههای روان استان مرکزی در چند مرحله انجام شده است. ابتدا رابطه رخداد گردوغبار با عوامل هواشناسی نظیر بارندگی، درجه حرارت و بویژه باد در دوره آماری درازمدت هواشناسی منطقه بررسی گردید و بادهای فرساینده شناسائی شد. با استفاده از اطلاعات هواشناسی، دادههای میدانی جمعآوری شده، بررسی مطالعات انجام شده و تلفیق نقشههای پایه نظیر توپوگرافی و زمین شناسی، موقعیت و محدوده کانونهای اصلی تولید گردوغبار در استان شناسائی و سپس ویژگیهای عمومی منابع تولید گردوغبار نظیر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک و پوشش گیاهی بررسی شد. نمونهبرداری خاک از سطح اراضی کانونهای گردوغبار انجام و با استفاده از دستگاه تونل باد، آستانه فرسایش بادی خاک اراضی کانونهای گردوغبار تعیین شد. سرعت آستانه فرسایش در این پژوهش به دو روش مشاهداتی و محاسباتی مشخص و در نهایت نقشههای فرسایش خاک، پوشش گیاهی، توپوگرافی، واحدهای اراضی، داده های آزمایشات تونل باد و اطلاعات حاصل از بازدید و پیمایش صحرائی تلفیق و جمعبندی گردید و نقشه حساسیت اراضی کانون گردوغبار به فرسایش بادی تهیه شد. نقشه اولویتبندی تثبیت نیز بر مبنی نقشه حساسیت اراضی به فرسایش بادی تهیه و میزان تحرک و فعالیت تپههای ماسهای با استفاده از پایش میدانی و شاخص لنکستر تعیین شد.
نتایج
اراضی زراعی شخمخورده، دیمزارهای رهاشده، مراتع فقیر و بیابانی و بستر خشک رودخانهها در استان مرکزی بصورت پراکنده مستقر بوده و در موارد خاص بصورت سطوح یکپارچه و وسیع توانستهاند در ایجاد گردوغبار در حجم قابلملاحظه عمل نمایند. بر اساس نتایج این پژوهش، کانونهای بحرانی و شاخص تولید گردوغبار استان مرکزی در دو ناحیه به نامهای کویرمیقان و منطقه کریمآباد مامونیه قرار دارند. در شمال شهر اراک، بستر نمکی کویر میقان و اراضی بیابانی حاشیه آن با مساحت تقریبی 27716 هکتار به عنوان بزرگترین منبع تولید گردوغبار در استان مرکزی قرار دارد. کانون گردوغبار کویر میقان از لحاظ واحد اراضی عمدتا در تیپ اراضی پست و شور و دشت سیلابی واقع شده و طبق نتایج آزمایشات تونل باد، سرعت آستانه فرسایش خاک در اراضی این کانون جهت تولید گردوغبار بیش از 10 متربرثانیه است. از سمت مرکز کویر به سمت خارج آن میزان حساسیت اراضی به فرسایش بادی کاهش مییابد و اولویت تثبیت در مناطق مرکزی کویر و حاشیه تالاب با مساحت تقریبی 13816 مترمربع است. عمده اراضی شنزار کویر میقان با مساحت تقریبی 900 هکتار فعال بوده و بر اساس شاخص لنکستر 40 درصد فعالیت ماسهها غالبا در قله تپههای ماسهای اتفاق میافتد. دومین کانون مهم گردوغبار استان مرکزی کانون گردوغبار مامونیه با مساحت تقریبی 1000 هکتار واقع در شهرستان زرندیه است و اراضی آن را عمدتا اراضی زراعی رها شده تشکیل میدهد. پوشش گیاهی ضعیف اراضی این کانون را عمدتا گیاهان مهاجم اراضی زراعی تشکیل میدهد. بر اساس نقشه حساسیت اراضی تهیه شده برای کانون گردوغبار مامونیه، حساسترین ناحیه به فرسایش بادی در این کانون اراضی اطراف و بالادست روستا کریم آباد با مساحت تقریبی 423 هکتار است. اراضی واقع در مرکز و غرب این کانون بیشترین میزان گردوغبار را تولید مینمایند و در اولویت اول مبارزه با فرسایش بادی و تثبیت قرار دارند.
نتیجهگیری
در این مطالعه کانونهای تولید گردوغبار در استان مرکزی شناسائی و خصوصیات آنها معرفی شده است. خشکسالیها و کاهش بارش، تخریب پوشش گیاهی، زوال منابع آب و فرسایشپذیر بودن خاکها از عوامل اصلی ایجاد کانونهای گردوغبار در استان مرکزی میباشند. رعایت تناوب در اراضی زراعی، زراعت حفاظتی بجای شخم وسیع اراضی زراعی، کاهش تعداد دام در مرتع و اصلاح و احیاء مراتع، رعایت حقابه رودخانهها و تالابها، توسعه پوشش گیاهی، ایجاد بادشکنهای طبیعی و مصنوعی در کانونهای تولید گردوغبار و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی از جمله اقداماتی هستند که میتوانند در راستای کاهش بروز گردوغبار و فرسایش بادی از سطح کانونهای داخلی تولید گردوغبار در استان مرکزی موثر عمل نمایند.